时shíthời

Chữ 时 (時) mang bộ nhật 日 — mặt trời. Con người đo đếm thời gian bằng cách nhìn mặt trời: bóng nắng dài hay ngắn, mặt trời lên cao hay khuất sau núi, tất cả đều là cột mốc tự nhiên chia một ngày thành các "giờ", các "lúc". Bộ mặt trời ở đây không phải một vật thể, mà là cả một hệ quy chiếu.

Từ khoảnh khắc trong ngày, chữ thời mở ra những lát cắt lớn hơn. Mặt trời đổi quỹ đạo theo năm, kéo theo gió mưa, nóng lạnh, cây cối đơm hoa rồi rụng lá — nên thời còn mang nghĩa "mùa". Một chữ vừa chỉ giờ khắc vừa chỉ mùa màng: cái vi mô và cái vĩ mô cùng chạy theo một nhịp.

Sang tiếng Việt, chữ này đọc là thời — thời gian, thời tiết, thời đại — bên cạnh âm biến thể thì, nay chỉ còn sống trong thì giờ, tứ thì. Hai âm một nghĩa: cái lúc, cái quãng. Còn chữ thì trong "nếu… thì…" là chuyện khác hẳn, không rút ra từ đây.

Điều đáng chú ý là nghĩa "giờ" và nghĩa "mùa" đều không theo chữ này vào tiếng Việt: ta nói giờ, nói mùa, bằng từ thuần Việt. Cái tiếng Việt giữ lại chỉ là tầng trừu tượng nhất — thời gian như một dòng chảy — chứ không phải những đơn vị cắt ra từ nó.