道歉dàoqiànđạo khiểm

Chỗ đáng giá nhất của từ này nằm ở chữ đầu, và không ở nghĩa ai cũng nghĩ tới. Từ điển ghi cho 道 ba nghĩa nối nhau: con đường, đạo lý — rồi nói. Nghĩa thứ ba tiếng Việt gần như không giữ, còn tiếng Trung dùng rất đều: 道歉 là nói lời xin lỗi, 道谢 là nói lời cảm ơn. Thấy 道 đứng trước một chữ chỉ tình ý là biết đang nói chuyện mở miệng, không dính gì tới đường sá.

Chữ 歉 chỉ sống trong đúng một chuyện: áy náy. Nó mang bộ 欠 (khiếm) — cái mình còn thiếu người ta. Đạo khiểm thì không có, nhưng chữ 歉 còn một từ anh em dựng ngược hẳn: 抱歉 là ôm chỗ áy náy ấy trong lòng, 道歉 là nói nó ra thành lời. Một bên là cảm giác, một bên là hành động.

Hai thứ tiếng gọi tên cùng một việc bằng hai động từ khác hẳn. Tiếng Trung bảo đó là việc nói: nói ra chỗ mình còn thiếu với người ta. Tiếng Việt bảo đó là việc xin: xin cho cái lỗi của mình được bỏ qua. Câu buột miệng thì tiếng Trung để cho 对不起; còn 道歉 bao giờ cũng là một hành động có người làm và có người nhận.

道歉 là động từ cộng tân ngữ, nên chỗ ngay sau nó đã kín. Muốn xin lỗi ai thì mượn 向 hoặc 跟: 他向老师道歉了, 我打算写一封信向他道歉. Hai chữ cũng tách rời được để chen lượng từ vào giữa, thành 道个歉. Nó còn làm danh từ mà không đổi một nét, đếm bằng 句 — một lời xin lỗi vốn là một câu nói: 一句真心的道歉比什么都重要.