辣làlạt

Chỗ khó của chữ này không nằm ở một cuộc trôi dạt nghĩa nào cả. "Lạt" trong lạt lẽo vốn là tiếng Việt thuần, chẳng họ hàng gì với chữ Hán 辣; hai từ chỉ tình cờ đụng nhau ở phần vỏ âm thanh. Không có tổ tiên chung để lần ngược, nên cũng đừng mất công tìm một sợi dây nối nghĩa giữa chúng — sẽ không có.

Bản thân chữ thì rất rõ ràng. 辣 mang bộ 辛 (tân), mà 辛 tự nó đã là một vị: trong cách xếp ngũ vị của người xưa, 辛 là vị hăng, xộc lên mũi, làm chảy nước mắt. Đó cũng chính là chữ "tân" trong 辛苦 (tân khổ) — thứ vất vả khiến người ta nếm thấy đắng. Phần bên phải của 辣 chỉ mượn âm, không góp gì vào nghĩa.

Và đây mới là chỗ tiếng Việt bắt được nhịp: ta vẫn nói "cay đắng", "nếm mùi cay đắng". Cái cay đã được người Việt dùng để tả nỗi khổ từ rất lâu, đúng như 辛苦 trong tiếng Trung. Nếu cần một chỗ neo bằng tiếng Việt cho 辣, hãy neo vào chữ cay ấy chứ đừng neo vào âm đọc.

Ngoài đời, 辣 hầu như không bao giờ đi một mình. Nó dính với đồ ăn, với quả ớt, với bát mì Tứ Xuyên 又香又辣 — vừa thơm vừa cay. Gặp chữ này trong câu, gần như chắc chắn người ta đang nói chuyện ăn uống.