血xiěhuyết

Tiếng Việt cần hai từ khác nhau để nói về cùng một thứ: ngoài đời là máu, trên đơn thuốc là huyết. Tiếng Trung không cần hai từ — nó dùng đúng một mặt chữ 血, nhưng đổi cách đọc: chuyện thường ngày đọc xiě (流血 chảy máu, 抽血 lấy máu), còn trong từ sách vở đọc xuè (血液). Cùng một sự phân đôi, hai thứ tiếng xử lý bằng hai cách khác hẳn nhau.

血 tự nó đã là một bộ thủ. Theo lối chiết tự truyền thống, chữ vẽ một cái bát dùng trong nghi lễ, và nét chấm nhỏ trên cùng là giọt máu đang rơi vào — một chữ ra đời từ bàn thờ chứ không phải từ vết thương. Lượng từ đi kèm giữ nguyên hình ảnh ấy: 一滴血, một giọt máu.

Người Việt cất chữ này trong một mảng từ mà phần lớn nằm ở ngành y: huyết áp, huyết quản, huyết thanh, xuất huyết, huyết thống, huyết mạch. Tiếng Trung có gần đúng bộ ấy — 血压, 血管, 血统. Riêng nhiệt huyết và tâm huyết cho thấy chữ đã đi thêm một quãng, từ chất lỏng sang phần tinh thần: dốc hết máu mình ra cho một việc.

Điểm lệch nằm ở chỗ đứng một mình. 血 tiếng Trung là danh từ tự do, chỉ tay vào được: 看到血他就害怕, 人的血是红的. Huyết tiếng Việt thì gần như luôn phải có chữ khác đi kèm mới đứng vững; "tay đang chảy huyết" thì không ai nói. Nghĩa hai bên trùng khớp trọn vẹn, chỉ có điều để nói câu đơn giản nhất về nó, tiếng Việt phải bỏ chữ mượn mà quay về vốn của mình.