葡萄pútaobồ đào

Người Việt gặp hai chữ này gần như mỗi ngày mà không biết, ở trên bản đồ: Bồ Đào Nha. Cái tên nước ấy đi vào tiếng Việt qua tiếng Trung 葡萄牙, và ở đó 葡萄 không hề nói chuyện hoa quả: cả ba chữ chỉ được nhặt ra để ghi âm Portugal. Vậy nên bồ đào thật ra rất quen tai người Việt, chỉ là quen ở chỗ chẳng liên quan gì tới chùm nho.

Chính bản thân từ 葡萄 cũng là một phiên âm. Theo cách giải thích thường gặp, tên loại quả này theo con đường buôn bán từ Trung Á vào Hán ngữ, và người ta ghi lại cái tên nghe được bằng hai chữ có sẵn. Cho nên đừng mất công chiết tự: 葡 không có nghĩa riêng, 萄 cũng vậy, tách ra khỏi nhau thì cả hai đều chết. Từ điển chỉ ghi được cho mỗi chữ đúng một dòng "quả nho, dùng trong từ ghép".

Nhưng chữ Hán không chịu để một cái tên nước ngoài trôi nổi không lai lịch, nên nó đóng dấu cho hai chữ ấy: cả 葡 lẫn 萄 đều đội bộ 艹 (thảo), bộ của cây cỏ. Phần dưới mượn âm, phần trên chỉ loại — nhìn cái mũ ấy là biết đang nói tới một thứ mọc từ đất, dù không đọc nổi chữ. Đây là thói quen chung khi tiếng Trung nhận từ ngoại lai; nhận ra nó là bớt được rất nhiều công đoán nghĩa vô ích.

Trong câu, nho đếm theo chùm — 一串葡萄. Và vì là cây leo cho quả thành chùm, nó kéo theo cả một họ từ ghép rất dễ đoán: 葡萄酒 rượu vang, 葡萄干 nho khô, 葡萄园 vườn nho.