胳膊gēbocách bác

Câu 孩子拉着妈妈的胳膊 dịch sang tiếng Việt thành "đứa bé kéo tay mẹ", còn 我的胳膊很疼 thì phải dịch là "cánh tay tôi đau". Cùng một chữ, hai lối dịch, vì ranh giới hai thứ tiếng vạch không trùng nhau: tiếng Trung tách bàn tay (手) khỏi phần từ vai xuống cổ tay (胳膊), còn tiếng Việt gói cả hai vào một chữ tay rồi mới thêm cánh khi cần nói rõ.

Âm Hán-Việt ở đây là một ngõ cụt thật sự, và ngõ cụt ấy bắt đầu từ chính tiếng Trung: 胳 lẫn 膊 đều không có đời sống riêng, từ điển chỉ ghi được cho mỗi chữ đúng một dòng "cánh tay, dùng trong từ ghép". Đây là loại từ hai âm tiết dính liền, tách ra là hỏng — chỉ nên nhớ nguyên khối, đừng cố chiết tự.

Có một chi tiết phát âm rất dễ sai. Đứng riêng, 膊 đọc bó với thanh hai; nhưng vào trong từ này nó rơi thanh, thành 胳膊 gēbo nhẹ tênh ở âm sau. Đọc thành gēbó là lộ ngay chất người mới học. Cả hai chữ đều mang bộ 肉 (nhục, thịt) — bộ này khi ghép bên trái bị viết co lại thành hình giống hệt chữ 月, nên nhìn 胳膊 tưởng có mặt trăng, thật ra là hai miếng thịt.

Thú vị là tiếng Việt cũng thấy một chữ tay trơ trọi không đủ, và cũng đi mượn thêm một tiếng nữa cho đủ hai. Chỉ khác chỗ mượn: tiếng Trung ghép hai chữ không ai dùng riêng, còn ta mượn cánh của loài chim — cánh tay, cánh cửa, cánh buồm, cùng một tiếng cho những thứ xoè ra từ một trục.