答案dá'ànđáp án

Người Việt nghe chữ án là nghĩ ngay tới toà: án mạng, toà án, án tù, án lệ. Vậy mà cái đáp án nằm ở trang cuối quyển vở bài tập cũng chính là chữ án ấy — 案.

Chữ 案 mang bộ 木 (mộc, gỗ), và nghĩa xưa nhất của nó là một món đồ gỗ: cái bàn thấp để viết. Chuỗi nghĩa đi từ đó rất dễ theo: cái bàn, rồi tập giấy tờ đặt trên bàn, rồi hồ sơ, rồi vụ việc đã ghi thành văn bản. Tiếng Việt giữ gần trọn cả chuỗi — án thư vẫn là cái bàn viết, đề án là giấy tờ trên bàn, vụ án là việc đã thành hồ sơ.

Chữ 答 thì mang bộ 竹 (trúc, tre). Theo lối chiết tự truyền thống, thẻ tre chính là mặt giấy của người xưa: trả lời tức là viết lên tre rồi gửi đi. Cộng hai chữ, 答案 không phải câu trả lời buột miệng mà là câu trả lời đã được ghi lại thành văn — nên nó mang nghĩa lời giải, câu trả lời đúng, còn bản thân hành động trả lời thì để cho 回答.

Đây là chỗ 答案 lãi nhất cho người học tiếng Việt. Chữ 答 mở ra cả chùm từ bạn đã có sẵn: đáp ứng, hồi đáp, giải đáp, vấn đáp, báo đáp, đáp lễ. Chữ 案 mở ra chùm còn lớn hơn: phương án, đề án, dự án, án lệ, toà án, công án. Một từ hai chữ, mà nhận mặt được cả chục từ tiếng Việt vẫn dùng hằng ngày.