留liúlưu

他留在北京工作 là ở lại. 请留下你的电话号码 là để lại. 我给你留了一块蛋糕 là để dành. Ba câu, ba động từ tiếng Việt khác nhau, mà tiếng Trung chỉ dùng đúng một chữ 留. Nghĩa chung nằm bên dưới cả ba: không cho một thứ đi mất — người, dấu vết hay miếng bánh đều vậy.

留 có mười nét, bộ 田 (điền, thửa ruộng) nằm dưới đáy, phần trên chỉ mượn âm. Theo lối chiết tự truyền thống, chính mảnh ruộng là thứ neo chân người ta lại một chỗ: có ruộng thì ở, không ruộng thì đi. Một chữ về ruộng đất đi làm động từ "giữ lại" là vì thế.

Người Việt có rất nhiều từ đọc lưu, và chúng chia làm hai phe ngược nhau. Phe 留 là giữ: lưu học sinh, lưu ban, lưu niệm, lưu luyến, bảo lưu, lưu trữ. Phe 流 là trôi: lưu vong, lưu lạc, lưu thông. Hai phe đọc y hệt nhau mà nghĩa quay lưng nhau, nên gặp một từ lưu lạ thì câu hỏi đầu tiên luôn là: giữ lại hay chảy đi?

Điểm lệch thật sự không nằm ở nghĩa mà ở tư cách ngữ pháp. Trong tiếng Việt, lưu không đứng một mình được — phải có chữ khác dính vào (lưu lại, lưu giữ) hoặc nằm sẵn trong một cụm Hán-Việt. 留 tiếng Trung thì là động từ tự do hoàn toàn: nhận tân ngữ trực tiếp, ghép bổ ngữ, hỏi thời lượng đều được — 留下, 你打算留多久. Vì thế câu tiếng Trung càng gọn thì bản dịch càng phải bỏ chữ lưu mà đổi sang ở lại, để lại, giữ.