烦fánphiền

Người Việt dùng "phiền" gần như chỉ để hướng ra người khác: phiền anh một chút, đừng làm phiền, thủ tục phiền phức. Chữ 烦 giữ trọn nghĩa đó — 别烦我 là "đừng làm phiền tôi" — nhưng nó còn một nửa nữa mà tiếng Việt đã bỏ lại dọc đường.

烦 mang bộ hoả (火), lửa. Theo cách giải thích cổ, chữ này tả cái nóng bốc lên đầu, kiểu nhức đầu phát sốt; từ đó mới sinh ra nghĩa rối rắm, bức bối. Điều đáng chú ý là ngọn lửa ấy nằm trong người mang nó, chứ không nằm ở người bị làm phiền.

Nên 我很烦 không phải "tôi phiền ai đó", mà là "trong tôi đang có lửa": bực, chán, ngồi không yên. Đúng cách nói này tiếng Việt vẫn còn, chỉ là đã rút vào từ ghép: phiền não, phiền muộn. Người đang phiền não là người mang cái bức bối trong lòng — bằng đúng 我很烦.

Cách phân hai nghĩa rất gọn: 烦 đứng sau 很, 太, 有点儿 thì tả trạng thái của chính chủ ngữ, dịch "bực", "chán"; 烦 đứng trước một tân ngữ chỉ người thì trở về nghĩa quen thuộc, "làm phiền". Người anh em 麻烦 thì nghiêng hẳn về phía rắc rối, lôi thôi.