点名diǎnmíngđiểm danh

Ngón tay thầy giáo lướt dọc bản danh sách, dừng lại ở từng dòng, rồi đánh dấu. Chữ 点 trong 点名 chính là động tác đó. Nó ở đây là một động từ — chọn ra và nhắc đến từng cái tên một — chứ không phải cái dấu chấm nằm yên như trong 一点.

Nghĩa động từ ấy còn hiện ra ở một chỗ rất đời thường: 点菜, gọi món. Người gọi món cũng chỉ vào tên món trên thực đơn, cũng nhặt từng cái ra khỏi một danh sách đã bày sẵn. 点名 và 点菜 vì thế là cùng một cử chỉ, chỉ khác cái danh sách: một bên là tên người, một bên là tên món ăn.

Tiếng Việt giữ nguyên chữ điểm với nét nghĩa "rà lần lượt qua từng cái" trong cả một chùm từ người học đã dùng quen mà chưa để ý: điểm binh, điểm mặt, điểm qua, điểm báo, kiểm điểm. Không từ nào trong số đó nói về một cái chấm. Chữ 名 thì mang bộ 口 (khẩu, cái miệng) — tên là thứ phải cất thành tiếng mới tới được người khác, và một buổi điểm danh im lặng thì không tồn tại.

Chỗ lệch giữa hai thứ tiếng nằm ở ngữ pháp chứ không ở nghĩa. "Điểm danh" của tiếng Việt là một khối liền, không chen được gì vào giữa. Còn 点名 tách đôi ra được khi cần đếm hay cần đánh dấu thì: 点了三次名, 没点过名. Ai học nó như một từ hai âm tiết bất động thì đến lúc gặp 点了名 sẽ ngờ ngợ tưởng đang nhìn một từ khác.