火huǒhỏa

火太大了，小一点 — câu này nói trong bếp, và chữ 火 ở đó không phải một vật, nó là một mức. Tiếng Trung đếm lửa theo nấc: 大火, 中火, 小火, y như người Việt nói lửa to, lửa liu riu. Riêng âm hoả thì không ra khỏi từ ghép được, nên suốt cả gian bếp ta chỉ dùng chữ lửa.

Cái nấc lửa ấy đi thẳng vào thân người. Người Trung nói 上火 khi trong người nóng lên, khô họng nổi mụn; nói 发火 khi ai đó nổi cáu; và 火气 là cơn giận đang bốc. Tiếng Việt nhìn thấy đúng hình ảnh đó — ta vẫn nói bốc hoả — nhưng phần còn lại thì giao hết cho chữ nóng thuần Việt: nóng máu, nóng gáy, nổi nóng. Cùng một ngọn lửa trong người, hai thứ tiếng gọi tên bằng hai lớp từ khác nhau.

Nghĩa thứ ba thuộc về khẩu ngữ đời nay: 这家店最近很火 là quán đang đông khách, đang được nhắc tới khắp nơi. Hình ảnh vẫn nguyên vẹn — chỗ nào cháy thì chỗ ấy sáng, ai đi qua cũng ngoái nhìn — nhưng tiếng Việt không đi theo nổi bằng chữ hoả, nên rốt cuộc lại mượn một chữ tiếng Anh: quán đang hot.

Vì thế phải nhìn chữ đứng trước mới biết 火 đang làm việc gì. Đi với 大, 小 hoặc đứng sau một chữ chỉ chỗ thì nó là danh từ, là ngọn lửa thật: 没有火怎么做饭, 冬天大家喜欢坐在火边聊天. Đi với 很, 太, 最 thì nó đã thành tính từ, và chủ ngữ lúc ấy thường là một quán ăn, một bài hát, một bộ phim — thứ đông người để ý tới. Hai nghĩa cách nhau đúng một chữ đứng trước.