毕业bìyètất nghiệp

他去年大学毕业 — chỗ đáng dừng lại nằm ở thứ tự. Tiếng Việt nói tốt nghiệp đại học, trường đứng sau động từ; tiếng Trung đẩy 大学 lên trước, còn phía sau 毕业 thì trống trơn. Đó không phải một thói quen tuỳ tiện: 毕业 đã ngậm sẵn tân ngữ trong bụng nó rồi.

Từ điển ghi cho 毕 đúng một nghĩa — xong, kết thúc — và xếp chữ vào bộ 比, một bộ chẳng nói gì về nghĩa, chỉ đứng đó đỡ lấy mặt chữ. Âm tất ấy người Việt vẫn còn giữ trong tất niên, bữa cơm đánh dấu hết một năm. Chữ thứ hai, 业, ở đây là phần việc học. Làm xong phần việc học: cả nghĩa của từ nằm gọn trong hai chữ, không còn chỗ cho chữ nào nữa. Mà hai chữ ấy chỉ ghép chứ không hàn, nên vẫn tách ra được — 毕了业, 还没毕业, 毕不了业.

Vì vậy phản xạ tiếng Việt sẽ dựng ra những câu không tồn tại: 毕业大学, hay tệ hơn, 毕业北京大学. Muốn nói tốt nghiệp bậc nào thì đặt bậc ấy lên trước — 大学毕业, 高中毕业 — còn muốn nói tốt nghiệp trường nào thì mượn 从: 他从北京大学毕业.

Nếp thứ hai dễ nhớ hơn nhiều. 毕业 là một cái mốc chứ không phải một danh hiệu, nên nó dán thẳng vào danh từ đứng sau mà chẳng cần 的: 毕业考试, 毕业那天. Tiếng Việt thì phải dựng nguyên một cụm — kỳ thi tốt nghiệp, hôm ra trường. Riêng âm tất nghiệp bỏ trống lại hoá tiện: không có từ quen nào kéo bạn về nghĩa sai, việc còn lại chỉ là nhớ đúng chỗ đứng của chữ 大学.