收入shōurùthu nhập

Sổ nhà nào cũng có hai cột: thu và chi. Tiếng Trung chia đúng như thế, 收入 đối lại 支出, và cột bên thu thì người Việt gọi bằng chính âm Hán-Việt của nó — thu nhập. Hiếm có từ nào về tiền bạc mà hai thứ tiếng lại khớp nhau gọn đến vậy.

Chữ 收 có 6 nét, mang bộ 攴 (phộc), nghĩa là gom về, nhận vào. Chữ 入 chỉ 2 nét mà tự nó đã là một bộ thủ; theo lối chiết tự truyền thống, hình của nó là một lối vào. Nghĩa gốc của cả từ vì thế rất cụ thể: thu về rồi đưa vào trong. Nghĩa ấy tiếng Trung vẫn dùng nguyên — 这个新词也被收入了词典, đưa một chữ mới vào từ điển.

入 là chỗ người học được lời nhiều nhất, vì cả họ nhà nó đều quen mặt: nhập học, nhập viện, nhập ngũ, nhập cảnh, nhập cư, nhập môn, gia nhập, xâm nhập, nhập tâm. Hễ có chuyện đi từ ngoài vào trong — vào trường, vào bệnh viện, vào quân ngũ, vào lòng người — là gặp chữ này. Thu nhập nằm gọn trong dãy ấy: tiền đi từ ngoài vào nhà.

Nghĩa tiền bạc chỉ là một chỗ hẹp lại của nghĩa gốc, và tiếng Việt mượn đúng chỗ hẹp ấy thôi — nên câu về quyển từ điển kia sang tiếng Việt phải đổi hẳn động từ, không cách nào giữ chữ thu nhập. Một chỗ lệch nhỏ hơn nhưng gặp thường hơn: 收入 tiếng Trung dùng cho tiền của người lẫn tiền của tổ chức, còn thu nhập tiếng Việt nghiêng hẳn về phía con người. Tiền một công ty kiếm được, ta gọi là doanh thu.