扫码sǎomǎtảo mã

Hai thứ tiếng ở đây nhảy cùng một bước ẩn dụ mà không vay của nhau chữ nào. 扫 mang bộ 手 (thủ, tay), từ điển ghi nghĩa cho nó là quét, quét dọn — vẫn nguyên vẹn trong 打扫, quét dọn nhà cửa. Rồi máy móc xuất hiện, và người Trung Quốc gọi cái động tác chĩa camera vào một ô đen trắng cũng bằng chữ ấy. Người Việt làm y hệt: cây chổi quét sân, cái điện thoại quét mã. Cùng một hình dung — một luồng đi rà qua bề mặt cho đến khi hết.

Chữ 码 mang bộ 石 (thạch, đá) và chỉ dãy ký hiệu dùng để nhận dạng. Cái ô vuông ta vẫn quét, tiếng Trung gọi đủ là 二维码 — mã hai chiều, vì nó đọc được theo cả hàng ngang lẫn hàng dọc, khác với mã vạch chỉ chạy theo một chiều. Tiếng Việt thì giữ nguyên hai chữ cái QR mượn của tiếng Anh. Vẫn là nếp cũ: một bên dịch, một bên mượn.

Về cấu tạo, 扫码 là động từ đã nuốt sẵn tân ngữ vào bụng, cùng họ với 降价, 获奖. Hệ quả là nó không nhận thêm tân ngữ nào nữa: muốn nói quét cái mã nào thì phải tách khối ra — 扫这个码 — và cũng chính chỗ hở ấy cho phép chèn trợ từ vào giữa: 扫一下码.

Bù lại, vì tân ngữ đã nằm sẵn bên trong, nó làm được cả một vị ngữ trọn vẹn mà không cần thêm gì: 你会扫码吗, 进门前要先扫码. Tiếng Việt dựng "quét mã" theo đúng kiểu ấy — cũng hai mảnh, cũng có sẵn cái được quét nằm trong từ.