度假dùjiàđộ giá

Chữ 度 người Việt gặp mỗi ngày, nhưng luôn ở vai một cái thước: nhiệt độ, tốc độ, mức độ, cao độ, rồi chế độ, thái độ. Toàn danh từ, toàn chuyện đo đếm và mức thang. Trong 度假 nó đổi vai hẳn: 度 ở đây là một động từ, nghĩa là trải qua, là sống cho hết một quãng.

Đường từ "đo" sang "trải qua" không xa như ta tưởng — đo ra một quãng, rồi đi hết cái quãng đã đo. Tiếng Việt còn giữ đúng nghĩa động từ ấy trong độ nhật, sống lần hồi qua ngày, và trong lối nói nhà Phật phổ độ, tế độ, đưa người qua bờ bên kia. Bộ thủ của 度 là 广 (nghiễm, mái hiên), một dấu vết cổ mà nghĩa dùng hôm nay không còn cần đến nữa.

Viên gạch thứ hai mới là chỗ hụt. 假 có hai mặt: đọc jiǎ là giả, không thật; đọc jià là kỳ nghỉ. Tiếng Việt chỉ nhận mặt thứ nhất — giả tạo, giả thiết, giả sử, giả danh — còn mặt thứ hai thì bỏ trống hoàn toàn, ta nói nghỉ bằng tiếng thuần Việt. Thiếu hẳn nửa nghĩa ấy thì độ giá không thể thành từ, dù cả hai chữ đều quen mặt.

Nắm được mặt jià là mở ra cả một cụm: 请假 xin nghỉ, 假期 kỳ nghỉ, và 度假 đi nghỉ. Ba từ chia việc rất gọn — 假期 là quãng thời gian, 请假 là xin lấy quãng ấy, còn 度假 là việc bạn làm trong quãng ấy. Nó luôn là động từ, và gần như luôn có một nơi chốn đứng trước: 去海边度假, 去哪儿度假, 找个安静的地方度假.