假日jiàrìgiá nhật

Một nửa từ này người Việt đã sở hữu từ lâu. Chữ 日 sang tiếng Việt thành nhật, và sang trọn cả hai nghĩa mà hồ sơ chữ ghi cho nó: mặt trời trong nhật thực, ngày trong sinh nhật, chủ nhật, nhật ký, nhật báo.

Nửa còn lại mới là chỗ đứt gãy. Hồ sơ chữ 假 ghi hai âm đọc: jiǎ là giả, jià là giá. Tiếng Việt chỉ nhặt về âm thứ nhất — giả dối, giả sử, giả thiết, giả danh — còn âm jià với nghĩa nghỉ phép thì không theo sang. Thành ra giá nhật không phải một từ bị bỏ quên, mà là một từ chưa bao giờ có: viên gạch thứ hai sang tới tiếng Việt đã rụng mất đúng nghĩa đang cần.

Bù lại, học một lần thì được cả họ. 假 đọc jià là chữ của mọi chuyện nghỉ ngơi trong tiếng Trung: 放假 là được nghỉ, 请假 là xin nghỉ, 暑假 là kỳ nghỉ hè. 假日 chính là danh từ của họ ấy — bản thân cái ngày, chứ không phải việc nghỉ.

Đáng chú ý là cách hai bên đặt tên. Tiếng Việt gọi ngày ấy bằng việc mình không phải làm — ngày nghỉ — hoặc bằng tính chất của nó — ngày lễ — nên cần tới hai từ. Tiếng Trung gộp cả hai vào một, và đặt tên bằng cái quyền được cho: ngày mà người ta miễn cho anh phần việc thường lệ. Vì thế 假日 dùng được cho cả 明天是假日，不用上班 lẫn 假日的机票比平时贵 — nghỉ cuối tuần hay lễ lớn đều nằm gọn trong một chữ.