幽默yōumòu mặc

Có một nhóm nhỏ từ tiếng Trung mà chiết tự dẫn người học đi lạc, và đây là ví dụ nổi tiếng nhất. Tách ra được u với mặc, nhưng ngay trong tiếng Trung, nghĩa của từ cũng không đến từ hai chữ ấy.

Đây là chữ mượn âm, và là chữ mượn âm có tác giả. Từ này thường được kể là do nhà văn Lâm Ngữ Đường (林语堂) chọn vào những năm 1920 để dịch chữ humour, khi tiếng Trung chưa có từ gọn nào cho khái niệm đó. Cái khéo là ông không bốc đại hai chữ đồng âm: 幽 vốn nghĩa sâu kín, tĩnh mịch, 默 là im lặng — cộng lại vẫn ra hình ảnh khá đúng với thứ hài kín đáo, nói mà mặt không cười trước.

Hai chữ ấy không góp nghĩa cho từ, nhưng vẫn đáng giữ vì chúng đi làm chỗ khác. 幽 là chữ u trong u ám, u tối, u sầu — người Việt dành nó cho những gì mờ và sâu. 默 là mặc trong trầm mặc, mặc niệm, và nó mang bộ 黑 (hắc, màu đen): tiếng Trung viết sự im lặng bằng bóng tối. Biết vậy thì 默 thôi không còn là một khối nét vô nghĩa.

Đáng so nhất là cách tiếng Việt xử lý cùng chữ tiếng Anh ấy: không mượn âm, mà lục kho Hán-Việt của mình để lấy hài hước, hóm hỉnh. Cùng một khái niệm mới của thế kỷ 20, một bên nghe rồi phiên âm, một bên dùng lại vốn cũ — nên đây là từ hiếm hoi mà cây cầu Hán-Việt bắc không tới. 幽默 phải học thẳng bằng âm, như cách người ta học 咖啡 hay 沙发.