寒冷hánlěnghàn lãnh

Tiếng Việt tả cái rét bằng cách chồng hai chữ lạnh lên nhau: lạnh giá, giá rét, rét buốt. Tiếng Trung làm y hệt, chỉ khác vật liệu: 寒 là lạnh, 冷 cũng là lạnh, chồng lên thành 寒冷. Âm hàn lãnh không thành từ tiếng Việt, nhưng lối ghép thì người Việt quen từ lâu.

寒 là chữ ta gặp trong lớp địa lý mà không để ý: hàn đới, vành đai lạnh của trái đất, đứng cạnh ôn đới, nhiệt đới. Nó nằm trong hàn thử biểu, và trong Đông y thì cảm hàn, phong hàn là bệnh do lạnh sinh ra. Tiếng Việt dùng 寒 cho cái lạnh của trời đất và thân thể.

冷 thì bộ thủ nói hết: 冫, hai chấm băng, đọc là băng. Âm Hán-Việt của nó là lãnh — và đây là chỗ dễ hụt chân, vì tiếng Việt có mấy chữ lãnh chẳng họ hàng gì nhau: lãnh đạo, lãnh thổ là chữ khác hẳn. Chữ lãnh nghĩa lạnh chỉ còn sống trong một góc hẹp — lãnh đạm, tức là nhạt, là lạnh với người, nghĩa bóng mà tiếng Trung cũng cho 冷.

寒 còn đứng trong một từ học sinh nào cũng cần: 寒假, kỳ nghỉ đông, đối lại 暑假 nghỉ hè, cả năm học chia đôi bằng hai chữ nóng lạnh. Còn 寒冷 thì cứ nhìn cái đứng sau nó mà dùng: trong bộ ví dụ, nó luôn tả 冬天, 天气, 风, 早上 — toàn thứ to lớn thuộc về trời. Từ trái nghĩa từ điển ghi cho nó cũng là 热, cái nóng của khí hậu. Hai chữ lạnh chồng lên nhau nên từ này nặng, mà cái nặng thì không dùng cho chuyện lặt vặt.