咳嗽késoukhái thấu

Chữ 嗽 đứng một mình đọc sòu, thanh bốn rõ ràng. Nhưng vào trong từ thì nó nhẹ bẫng đi: 咳嗽 đọc késou, âm sau gần như trôi mất thanh điệu. Đó là dấu vết của một từ dùng quá nhiều, mòn tới mức không ai phát âm cho tròn vành — cũng như tiếng Việt chỉ cần một tiếng cụt lủn: "ho". Âm Hán-Việt "khái thấu" thì chẳng ai nói bao giờ.

Bộ 口 (khẩu) nằm bên trái cả hai chữ mới là thứ đáng học hơn bản thân từ này. Nó đánh dấu mọi tiếng phát ra từ miệng: 吃 là ăn, 喝 là uống, 叫 là gọi, 唱 là hát, 吹 là thổi. Gặp một chữ lạ có 口 đứng bên trái, khả năng rất cao là câu đang nói tới cái miệng, còn phần bên phải chỉ mượn âm, không cần truy nghĩa.

Từ này kéo theo mấy khuôn câu dùng chung cho cả họ động từ triệu chứng. Muốn nói nặng nhẹ thì mượn 得: 你咳嗽得厉害吗. Muốn nói đã kéo dài bao lâu mà vẫn chưa dứt thì kẹp giữa hai chữ 了: 我咳嗽了三天了. Muốn nói đã hết thì 不…了: 吃了这个药就不咳嗽了. Ba khuôn ấy đem sang 发烧, sang 疼 vẫn dùng được.

Âm Hán-Việt không mất hẳn, nó chỉ rút vào phòng khám. Ngoài đời người Việt nói ho, ho khan, ho gà — toàn tiếng thuần Việt; còn khái thì nằm trong sách thuốc, ở những cụm như khái huyết. Đây là nếp chung của cả mảng từ về cơ thể: tiếng Việt để dành âm Hán-Việt cho nhà thuốc, tiếng Trung thì dùng thẳng chữ ấy ngoài chợ.