加班jiābāngia ban

你们公司经常加班吗 — câu hỏi này người đi làm ở đâu cũng hiểu, nhưng đọc xuôi âm Hán-Việt thành gia ban thì tiếng Việt không nhận. Ngõ cụt ấy chỉ nằm ở bức tường; hai viên gạch dựng nên nó thì người Việt cầm sẵn cả hai.

Viên đáng tiền là 班. Tiếng Việt vẫn dùng nó mỗi ngày dưới âm ban: ban giám hiệu, ban tổ chức, ban ngành, trưởng ban, ban nhạc. Nét chung của cả họ ấy là một nhóm người được xếp lại với nhau để cùng gánh một việc — và đó đúng là cái lõi mà từ điển ghi cho chữ: lớp, ca, ban. Một nhóm học trò xếp chung thì là 班; một nhóm người xếp chung vào một quãng giờ làm cũng là 班.

Chữ 加 thì tiếng Trung dùng trần trụi hơn tiếng Việt nhiều: nó là dấu cộng của số học, 二加三, và nó đứng thẳng trong 加油, 增加. Người Việt chỉ giữ gia khi nó đã dính vào một chữ khác. Ghép lại, 加班 là cộng thêm một 班 nữa vào cái vốn có, và cả loạt từ quanh nó dựng trên đúng một chữ ấy: 上班 là vào ca, 下班 là ra ca, 加班 là thêm ca. Một danh từ, ba động tác.

Tiếng Việt đi đường khác hẳn ở chỗ này: ta không dùng chung một gốc cho ba việc mà lấy ba từ rời — đi làm, tan làm, tăng ca. Nhớ kèm một nếp ngữ pháp: 加班 đã nuốt sẵn tân ngữ trong mình nên không nhận thêm tân ngữ nào nữa, không ai nói 加班公司. Muốn nói tăng ca ở đâu, bao lâu thì phải dựng câu quanh nó, như 这个周末我不加班.