凉liánglương

Bên trái chữ 凉 là bộ băng (冫), hai chấm nước đá. Dấu hiệu này gần như tự khai báo: chữ nào mang nó đều đang nói chuyện nhiệt độ tụt xuống – 冷 lạnh, 冰 băng. Cái mát của 凉 là mát dễ chịu, chưa tới mức rét: gió dưới gốc cây, bát cơm để nguội, ly nước đun sôi rồi bỏ đó cho hạ nhiệt.

Rắc rối bắt đầu ở âm đọc. “Lương” là một trong những âm Hán-Việt đông đúc nhất: lương thực, tiền lương, lương thiện, lương y. Bốn từ ấy là bốn chữ Hán khác nhau, và không chữ nào trong đó là 凉. Đây là kiểu trùng âm mà tiếng Việt bày ra rất nhiều, nên đoán nghĩa theo âm ở chữ này là đi vào ngõ cụt.

Nhưng 凉 không hoàn toàn vắng mặt trong tiếng Việt. Nó nằm trong thê lương – nghĩa gốc là lạnh lẽo, đã chuyển từ da thịt sang lòng người thành hiu quạnh, tiêu điều. Tiếng Việt chỉ nhận đúng phần nghĩa bóng đó rồi thôi, để lại cái nghĩa đen cho từ thuần Việt “mát”, “nguội”.

Nếu muốn nhớ, hãy đi ngược con đường ấy: từ thê lương lùi lại một bước, bỏ hết nỗi buồn đi, chỉ giữ lại cái lạnh. Cái còn lại chính là 凉 của một buổi tối mùa thu, khi người ta nhắc nhau mặc thêm áo.