假jiǎgiả

Học chữ này, người Việt được tặng không một nửa. 假 đọc jiǎ chính là chữ giả ta vẫn nói mỗi ngày: hàng giả, giả vờ, giả danh. Nhưng đến 请假 và 放假 thì cái vốn ấy hết tác dụng: vẫn mặt chữ đó, đọc jià, nghĩa là nghỉ phép — tiếng Việt không có chữ Hán-Việt nào để bám vào, "xin nghỉ" là phải nói lại bằng tiếng thuần Việt.

Hai nghĩa nhìn qua chẳng dính gì nhau, nhưng theo cách giải thích cổ chúng gặp nhau ở một chữ: mượn — 假 vốn nghĩa là vay mượn. Cái gì mượn hình dáng của cái thật thì thành đồ giả; ngày nghỉ là ngày mượn khỏi công việc rồi trả lại. Ai từng đọc về sáu phép cấu tạo chữ Hán đều gặp thuật ngữ giả tá (假借) — mượn tạm chữ này viết cho từ kia, đúng chữ 假 ấy.

Nhìn theo hướng "mượn tạm", nhánh giả của tiếng Việt hợp lý cả ở những chỗ không có gì gian dối: giả thiết, giả sử, giả thuyết chỉ là "tạm cho là", và tiếng Trung nói y hệt: 假如, 假使, 假设. Chữ 假 mang bộ 人 (nhân) viết thành 亻: cái bóng người ấy hợp với cả hai nhánh, vì giả hay nghỉ cũng đều là chuyện do người bày ra.

Còn lại là chuyện thực dụng: mặt chữ không cho biết cách đọc, phải nhớ theo từ. Trong sáu câu ví dụ phía trên, năm câu đầu đọc jiǎ, riêng câu cuối đọc jià. Có một mẹo: 假 đứng sau động từ (请假, 放假) hay tên mùa (暑假, 寒假) thì là kỳ nghỉ; đứng trước danh từ để chê thứ đó không thật (假话, 假笑) thì là giả.