值得zhídétrị đắc

Trị giá là một từ người Việt dùng hằng ngày: cái đồng hồ này trị giá bao nhiêu. Đảo hai tiếng lại thành giá trị, cũng quen không kém. Cả hai đều dựng trên chữ 值, chữ mà từ điển ghi nghĩa là giá trị, là đáng. Vậy nên nửa đầu của từ này chẳng có gì xa lạ; chỉ riêng khối trị đắc là tiếng Việt chưa từng ghép.

Nửa sau mới quyết định cách đặt câu. 得 ở đây đọc rõ tiếng, dé, mang đúng nghĩa "được" của nó, nên 值得 là "đáng được". Mà đã được thì phải được làm gì: sau 值得 gần như luôn là một động từ — 值得看, 值得买, 值得去一次. Chỗ lạ nằm ở phép nhấc phía sau đó. Chủ ngữ của câu chính là tân ngữ của động từ ấy: 这本书值得多读几遍 — quyển sách là cái được đọc, không phải cái đi đọc. Nhìn ra được phép nhấc này thì cả mẫu câu sáng ra một lượt.

Tiếng Việt dịch 值得 thành đáng, và đó là chỗ dễ hụt chân, vì đáng của ta rộng hơn nhiều. Ta nói đáng thương, đáng tiếc, đáng ghét — sau chữ đáng là một cảm xúc, một tính từ. 值得 không nhận những thứ ấy; phần việc đó tiếng Trung giao cho khuôn 可 cộng động từ: 可怜, 可惜, 可爱. Hễ định nói "đáng" mà chữ theo sau không phải một việc làm được, thì đó không còn là 值得.

Bù lại, nó rất thoải mái ở hai đầu câu. Nó đứng một mình làm nguyên câu trả lời — 你觉得值得吗？— và nhận được cả một mệnh đề dài đặt phía trước: 为这点小事生气不值得. Dạng phủ định 不值得 mới là dạng nghe nhiều nhất, thường kèm một tiếng thở dài. Còn 他的态度值得学习 thì phải dịch khéo: "thái độ ấy đáng để học hỏi", chứ "đáng học" nghe như đang nói về một môn học trong trường.