例子lìzilệ tử

Trên trang sách tiếng Trung, 例 gần như không bao giờ đứng một mình. Muốn trỏ vào một ví dụ cụ thể — cái này, cái in trong sách — người nói buộc phải gắn thêm 子 vào sau. Âm "lệ tử" tất nhiên là ngõ cụt; chuyện đáng học là tại sao 例 cần một cái đuôi mới đứng được.

子 ở đây đọc nhẹ, mất hẳn thanh điệu — lìzi chứ không phải lìzǐ — cái âm lướt đó báo rằng nó đã rỗng nghĩa. Từ điển vẫn ghi cho 子 các nghĩa con, hạt, hậu tố chỉ người, nhưng ở đây nó chỉ biến một chữ vốn sống trong từ ghép thành danh từ đếm được. Điều bất ngờ là 例子 không phải đồ vật — cái đuôi quen gặp sau bàn, ghế, cốc, hộp hoá ra gắn được cả vào một khái niệm không sờ thấy.

Bản thân 例 mang bộ 人 (nhân) bên trái. Một chữ nói về trường hợp mẫu mà lại xếp dưới bộ người: theo lối chiết tự truyền thống, cái lệ sinh ra từ chỗ người trước làm sao, người sau cứ thế mà theo. Nét ấy còn sống đến hôm nay: một con người hoàn toàn có thể là một 例子 — 他就是一个很好的例子. Chỗ này tiếng Việt phải đổi từ: tấm gương, điển hình, chứ không ai bảo "anh ấy là một ví dụ".

Nó đếm bằng 个, luôn là thứ đưa ra cho người khác xem: 书上的例子太少了. Chỗ dễ vấp là tiếng Việt để một từ ví dụ gánh cả hai vai: cái ví dụ đếm được, và chữ nối "ví dụ như". Tiếng Trung tách hẳn: cái đếm được là 例子, còn chữ nối phải mượn 比如 khi nói hoặc 例如 khi viết.