香xiānghương

Người Việt khen mùi là thơm, khen món ăn là ngon, khen giấc ngủ cũng là ngon — ba lời khen, hai chữ khác nhau. Tiếng Trung gom cả ba vào một chữ: 菜很香 vừa là món này thơm vừa là món này ngon, còn 睡得很香 là ngủ say, ngủ ngon lành.

香 là một trong số ít chữ vừa là chữ vừa là bộ thủ của chính nó — bộ hương (香), không ghép vào đâu và cũng không mượn hình từ đâu. Theo cách giải thích cổ, chữ này dựng từ hình hạt lúa ở trên và cái vị ngọt ở dưới: mùi cơm vừa chín. Nếu quả đúng vậy thì mọi nghĩa về sau đều khớp, vì mùi cơm chín là thứ mùi người ta vừa ngửi vừa thèm — nó không tách rời khỏi cái ngon được.

Tiếng Việt mượn chữ này nhưng chỉ nhận phần danh từ: hương thơm, hương vị, nén hương, và cái tên Hương Cảng — 香港, cảng thơm. Ta không nói "món này rất hương" được, vì phần tính từ đã có chữ thơm thuần Việt chiếm chỗ từ lâu.

Có điều nhánh thứ ba thì tiếng Việt cũng đi, chỉ bằng chữ khác: ta nói ngủ ngon, đúng cái phép so sánh của 睡得很香 — đem vị giác ra đo một giấc ngủ. Mẹo dùng: 香 đi với hoa thì là thơm, đi với đồ ăn thì thường vừa thơm vừa ngon, còn đứng sau 睡得 thì là ngủ say.