那nàna

Chữ 那 mang bộ 邑 (ấp) – vốn chỉ một vùng đất, một khu định cư có tường bao. Khi bộ này xuất hiện trong một chữ, nó thường gợi ý về địa danh hoặc một nơi chốn cụ thể. Quả thật, thời cổ đại 那 từng là tên một nước chư hầu nhỏ, và cũng là một họ. Từ một cái tên chỉ vùng đất xa lạ nào đó, chữ dần trượt nghĩa thành “chỗ kia”, “nơi ấy” – cái logic rất tự nhiên: điều gì không phải ở đây, không phải trước mặt, thì là ở một nơi khác, một vùng đất khác.

Từ “vùng đất kia” đến đại từ chỉ định “đó”, “kia”, “ấy” là một bước chuyển trừu tượng hóa điển hình trong tiếng Hán. Cái cụ thể (địa danh) lùi lại, nhường chỗ cho chức năng ngữ pháp thuần túy: dùng ngón tay tinh thần mà chỉ ra một đối tượng vắng mặt hoặc đã được nhắc tới trước đó. Cũng chính vì thế, 那 còn mang sắc thái nối ý: “vậy”, “thế thì” – như một cái gật đầu xác nhận rồi dẫn dắt sang điều tiếp theo.

Với người Việt, đây là một trường hợp thú vị của sự lệch pha Hán-Việt. Âm na đọc lên nghe rất quen, nhưng trong tiếng Việt hiện đại, “na” lại là một từ thuần Việt mang nghĩa “mang đi, vác đi” – hoàn toàn không liên quan đến ý “đó, kia”. Từ Hán-Việt mà ta dùng để diễn đạt ý này thường là na trong “na ná” (gần giống, hao hao – cũng là một nét nghĩa chỉ định mơ hồ), nhưng phổ biến và trực diện hơn cả vẫn là mượn thẳng từ na trong khẩu ngữ miền Nam: “bên na”, “chỗ na” – một cách nói gần gũi, sống động, nhưng lại không đến từ con đường Hán-Việt chính thống mà từ sự vay mượn âm qua giao tiếp đời thường.