那里nàlǐna lý

Chữ 那 (na) mang bộ 邑 (ấp) – vốn chỉ một vùng đất, một khu định cư có tường bao. Từ nghĩa gốc “ấp”, chữ này dần chuyển sang làm đại từ chỉ nơi chốn xa người nói: “kia”, “đó”. Đây là một chuyển nghĩa phổ biến trong Hán ngữ: lấy một địa danh cụ thể để chỉ phương hướng trừu tượng.

Chữ 里 (lý) mang bộ 里 (lý), tự thân nó vừa là chữ vừa là bộ. Nghĩa gốc là “làng xóm”, “nơi cư trú”, sau mở rộng thành “bên trong” và cả đơn vị đo “dặm”. Khi ghép với 那, nó không còn là đơn vị đo nữa, mà quay về nghĩa không gian: một chỗ, một nơi.

那 + 里 ghép lại thành “cái chỗ kia đó”, một cách chỉ định vị trí xa cả người nói lẫn người nghe. Đây là lối tạo từ hậu tố chỉ nơi chốn rất đặc trưng của tiếng Hán: 这里 (nơi này), 那里 (nơi kia), 哪里 (nơi nào). Chữ 里 đóng vai trò như một “hậu tố không gian”, biến đại từ chỉ định thành danh từ chỉ vị trí cụ thể.

Trong tiếng Việt, “na” và “lý” đều có mặt nhưng chưa bao giờ kết hợp thành một từ mang nghĩa “ở đó”. “Na” chỉ còn sót lại trong một vài phương ngữ miền Trung với nghĩa “nào” (na xứ, na miền), còn “lý” thì đi theo hướng khác hẳn: lý do, lý lẽ, hay làng lý trưởng. Cặp Hán-Việt “na lý” vì thế là một tổ hợp thuần Hán, không hề có đời sống trong từ vựng tiếng Việt hiện đại. Người Việt muốn diễn đạt ý này sẽ dùng “ở đó”, “đằng kia” – những từ thuần Việt hoàn toàn.