诚实chéngshíthành thực

Người Việt đã dùng chữ 诚 cả đời mà ít khi gọi tên nó: thành thật, chân thành, thành khẩn, thành ý, nhiệt thành. Chữ 实 cũng vậy: sự thực, thực tế, thực ra, hiện thực. Học từ 诚实 thật ra không phải học hai chữ mới, mà là nhận mặt hai chữ đã quen.

诚 mang bộ 讠 (ngôn — lời nói). Chỗ đặt bộ thủ đã là một lời bình: cái "thành" của người Trung Hoa cổ không nằm ở chỗ nghĩ thầm trong bụng, nó nằm ở chỗ miệng nói ra. Còn 实 đội bộ 宀 (miên — mái nhà); theo lối chiết tự truyền thống, đó là hình ngôi nhà chứa đầy của cải, và từ "đầy, chắc" mới sinh ra nghĩa "thật" — cái gì có thật thì có ruột bên trong, không rỗng.

Ghép lại: lời nói khớp với cái có ruột. Từ này không trôi nghĩa suốt hàng nghìn năm vì nó là từ luân lý sách vở, vào cả hai ngôn ngữ qua cùng một kho kinh điển và ở lại đúng chỗ đứng đó. Từ vựng đạo đức ít bị đời sống mài mòn hơn từ vựng đồ vật.

Chỗ hai bên không chồng khít là nhiệm vụ của từ. Tiếng Trung dùng 诚实 gần như chỉ để nói tính nết một con người — thật thà, không nói dối. Tiếng Việt thì "thành thật" đi thêm cả sang lời nói: thành thật xin lỗi, thành thật chia buồn. Chỗ đó tiếng Trung phải mượn chữ khác (诚恳, 真诚); không ai nói 诚实地道歉. Nghĩa lõi trùng khớp, nhưng phạm vi việc làm thì không.