试题shìtíthí đề

Cơ quan lo việc thi cử của Bộ Giáo dục mang tên Khảo thí. Chữ thí ấy hiếm khi ra khỏi văn bản hành chính, nhưng nó chính là 试, và 考试 đọc theo âm Hán-Việt đúng là khảo thí. Từ điển cho chữ hai nghĩa nối nhau — thử, và thi — mà tiếng Việt giữ được cả hai: thí nghiệm là thử (试验), thí điểm là thử trước ở một chỗ (试点). Đi thi tức là bị đem ra thử.

题 còn quen hơn nữa. Hễ tiếng Việt có chữ đề ở đó thì gần như chắc chắn tiếng Trung là chữ này: vấn đề là 问题, chủ đề là 主题, tiêu đề là 标题, đề mục là 题目. Chữ mang bộ 页 (hiệt); theo lối chiết tự truyền thống, bộ này liên quan đến cái đầu — hợp với một chữ có nghĩa gốc là "đầu bài".

Vậy hai chữ đều quen, chỉ thứ tự là ngược. Đây không phải chuyện riêng của từ này mà là một quy luật: tiếng Trung đặt chữ chính ở cuối, phần đứng trước chỉ làm nhiệm vụ giới hạn. 试题 là "đề, loại đề dùng cho kỳ thi", cái lõi vẫn là 题. Tiếng Việt làm ngược lại, lõi đứng trước — đề thi. Nắm quy luật này thì hàng loạt từ ghép khác tự sáng ra.

Cuối cùng, đừng lẫn 试题 với 考试. 考试 là kỳ thi, sự kiện người ta 参加; 试题 là những câu hỏi in trên giấy, đếm bằng lượng từ 道 như trong 三道试题, và động từ đi với nó là 做 — làm bài.