自zìtự

Việc đầu tiên phải phân cho rõ: 自 không phải đại từ. "Mấy món này đều là tự nấu" là 自己做的, bỏ chữ 己 đi thì câu hỏng. 自 chỉ làm tiền tố, dán vào trước một động từ để nói việc ấy do chính mình: 自学, 自习, 自信, 自动.

Chữ tự của tiếng Việt thì rộng tay hơn nhiều. Ta dán nó vào bất cứ động từ nào, kể cả tiếng thuần Việt: tự làm, tự nấu, tự đi, tự về. 自 không được thế — nó nằm trong một danh sách đã đóng, và ngoài danh sách ấy thì phải nhường chỗ cho 自己: 自己做, 自己去, chứ không có 自做, 自去. Cùng một âm, một bên còn đẻ ra từ mới, một bên đã ngừng từ lâu.

Nghĩa thứ hai, "từ, kể từ", cũng sống theo lối bám chữ: 来自 là đến từ, 自从 là kể từ khi. Đứng trơ trước một địa danh thì vẫn được, nhưng đó là giọng của bảng giờ tàu và của thông báo — 火车自北京开往上海. Nói miệng, người ta dùng 从: 我从北京来.

Nghĩa "từ" ấy tiếng Việt gần như đã bỏ, nhưng nghe kỹ thì hình như vẫn còn dấu vết trong mấy lối nói cửa miệng — tự bao giờ, tự nãy giờ — nơi chữ tự không còn nghĩa "tự mình" mà đúng là "kể từ". Một chỗ nhỏ thôi, đủ để thấy cái nghĩa giới từ này không hoàn toàn xa lạ với tai người Việt.