按时ànshíán thời

Án binh bất động — thành ngữ tiếng Việt mượn nguyên khối từ tiếng Hán — mở sẵn viên gạch đầu của từ này. Án ở đó không phải vụ án hay tòa án, mà là ấn tay xuống giữ lại: giữ quân không cho động. Đúng chữ 按.

按 có 9 nét, bộ 手 (thủ, tay) đứng bên trái, và từ điển ghi cho nó hai lớp nghĩa nối liền: ấn, nhấn — rồi theo, dựa vào. Lớp thứ nhất vẫn dùng mỗi ngày, 按 là động tác bấm nút thang máy. Lớp thứ hai là phép ẩn dụ đã hóa thành ngữ pháp: bàn tay ấn lên một cái khuôn có sẵn thì thành "làm đúng theo khuôn ấy", và đó là chữ 按 trong 按照.

Ghép với 时 — chữ thời đội bộ 日 (nhật, mặt trời), thứ người xưa lấy làm thước đo thời gian — ta được "theo đúng cái mốc giờ đã định". Nhưng 按时 không phải danh từ. Nó là trạng từ, mà trạng từ tiếng Trung buộc phải nằm trước động từ, không bao giờ đứng sau: 按时吃药, 按时上班, 按时交. Phủ định thì chèn vào trước cả cụm — 没有按时交.

Nghĩa của nó cũng rộng hơn "đúng giờ" một nhịp, và các ví dụ cho thấy hai hướng. Có việc lặp lại theo lịch: 他每天按时上班, hay 按时休息 — nghỉ ngơi điều độ, đúng nhịp, chẳng có cái hẹn nào ở đây cả. Có việc chỉ làm một lần nhưng mang hạn chót: 你能按时完成吗. Hễ tồn tại một cái lịch hay một cái hạn đặt sẵn từ trước, chỗ đó dùng được 按时.