已yǐdĩ

Người Việt vẫn nói bất đắc dĩ: chẳng đặng đừng, không còn cách nào khác. Bốn tiếng ấy chép nguyên 不得已, và chữ cuối chính là chữ của bài này — chỉ có điều ở đó nó không mang nghĩa "đã". Từ điển ghi cho 已 một nghĩa thứ hai: ngừng, thôi. 不得已 nghĩa đen là không dừng lại được, nên đành phải làm.

Hai nghĩa ấy nối với nhau ở một chỗ rất gọn: việc đã xong là việc đã dừng. Từ cái dấu chấm hết ấy mới ra chữ "đã" đặt trước động từ. Đuôi câu 而已 của văn viết cũng mọc từ nghĩa "thôi" — 如此而已 là chỉ có thế thôi, không hơn.

Âm dĩ trong tiếng Việt thì phần lớn lại không thuộc về chữ này. Sở dĩ, khả dĩ, dĩ hoà vi quý đều là một chữ 以 khác hẳn, nghĩa là lấy, dùng, bởi. Chữ 已 chỉ giữ được vài chỗ, mà bất đắc dĩ là chỗ chắc chắn nhất. Nghe âm dĩ thì đừng vội quy hết về đây.

Về chỗ đứng thì 已 dán sát ngay trước động từ và không rời khỏi đó: 已到, 已关门, 已解决. Nó không đứng cuối câu, không đứng một mình làm câu trả lời, và muốn nói ngược lại thì phải đổi hẳn chữ — "chưa xong" là 还没解决, không có chuyện thêm 不 vào trước nó. Cặp đáng nhớ nhất nằm trên các tờ khai: 已婚 và 未婚. Ở đó 已 đối với 未, không đối với 不.