字zìtự

Chữ tự mang trong mình hình ảnh rất cổ về sự sinh sôi của ngôn ngữ. Phần trên là bộ miên (mái nhà), phần dưới là chữ tử (đứa trẻ). Theo lối chiết tự truyền thống, hình ảnh một đứa trẻ được che chở dưới mái nhà gợi lên ý niệm “sinh ra”, “nảy nở”. Từ một ký hiệu ban đầu, người xưa quan niệm chữ viết không đứng yên – mỗi chữ có thể đẻ ra thêm nhiều chữ mới bằng cách ghép với các thành phần khác, giống như con người sinh con đẻ cái trong tổ ấm của mình.

Cách hình dung ấy giải thích vì sao tự vừa mang nghĩa “chữ”, vừa chỉ việc đặt tên chữ cho một người trưởng thành – một tập tục trọng yếu trong văn hóa Hán cổ. Khi một thiếu niên đến tuổi đội mũ, người ta đặt cho anh ta một tự, tức một tên mới mang ý nghĩa chúc phúc hoặc bổ sung cho tên chính. Tên mới ấy chính là thứ được “sinh ra” từ con người đã lớn, như chữ mới được sinh ra từ chữ cũ.

Trong tiếng Việt hiện đại, tự hầu như không còn đứng một mình với nghĩa “chữ” nữa – ta nói “chữ” hoặc “từ”. Nhưng dấu vết của nó vẫn còn trong các từ ghép Hán-Việt như văn tự, tự điển, hay danh tự. Đây là một trường hợp lệch thú vị: âm đọc thì giữ được, còn nghĩa độc lập thì lùi vào hậu trường, chỉ xuất hiện khi có bạn đồng hành Hán-Việt đi kèm.