减jiǎngiảm

Người Việt có sẵn một từ ghép chính là cặp toán học tiếng Trung, chỉ là ít ai để ý: gia giảm. Thầy thuốc gia giảm liều thuốc — thêm vào một ít, bớt đi một ít. Đó đúng là 加 và 减, cặp đối mà học sinh Trung Quốc gặp từ lớp một: 加 là cộng, 减 là trừ, 十减三等于七.

Chữ 减 mang bộ băng (冫), hai chấm nước đá bên trái, còn phần bên phải 咸 chỉ mượn âm chứ không góp nghĩa. Theo lối chiết tự truyền thống, nước rút đi hoặc đông lại thì khối ấy vơi bớt — một cách hình dung cho nghĩa "giảm".

Cả một họ từ tiếng Việt dựng trên chữ này, và phần lớn dịch thẳng sang tiếng Trung không phải nghĩ: giảm giá là 减价, giảm cân là 减肥, còn giảm thiểu, thuyên giảm, suy giảm thì đều xoay quanh đúng một chữ ấy.

Chỗ thật sự khác nhau không nằm ở nghĩa mà ở ngữ pháp. Giảm trong tiếng Việt là động từ tự do, chạy được cả hai chiều: "cửa hàng giảm giá" có người ra tay, mà "doanh thu giảm" thì chẳng ai làm gì cả, tự nó vơi đi. Chữ 减 tiếng Trung nghiêng hẳn về chiều thứ nhất — phải có ai đó bớt cái gì đó: 减价, 减肥, 减点儿. Còn khi một con số tự nó ít đi, tiếng Trung thường phải thêm 少: 人数减少了, 锻炼的人减少了. Mẹo giữ: câu tiếng Việt nào dịch được thành "…giảm đi" mà không chỉ ra người làm, thì bên kia gần như chắc chắn là 减少.