份fènphần

"Cho tôi một phần cơm" — câu ấy nghe thuần Việt đến mức không ai ngờ mình vừa nói một chữ Hán. Nhưng 一份饭 khớp với nó từng chữ một, và phần chính là âm Hán-Việt của 份. Đây là kiểu mượn đã lặn sâu nhất: từ vay nằm lẫn vào lớp từ ăn uống hằng ngày, chỗ mà người nói không bao giờ nghĩ tới nguồn gốc.

份 chỉ sáu nét: bộ 人 (nhân, người) đứng bên trái, bên phải là 分 — chia. Người chia đồ ra, mỗi người cầm lấy một mẩu, mẩu ấy là phần. Điều đáng để ý là hai thứ tiếng đã làm cùng một việc với chữ gốc này, mỗi bên một cách. Tiếng Trung tách bằng thanh điệu: fēn là chia, fèn là cái được chia. Tiếng Việt tách bằng vần: phân là chia, phần là cái được chia.

Nhìn ra phép tách đó rồi thì cả hai dãy từ đều tự xếp chỗ. Bên nghĩa chia: phân chia, phân biệt, phân số, phân loại. Bên nghĩa suất: thành phần, bổn phận, phần thưởng, phần trăm, và cổ phần — từ này tiếng Trung viết 股份, đúng chữ 份 đang học.

Ranh giới nằm ở phạm vi đếm. 份 gọi tên một suất trọn vẹn giao cho một người hoặc một lần, nên nó ôm được nhiều thứ mà tiếng Việt không gọi là phần: 两份报纸 là hai tờ báo, 三份材料 là ba bản tài liệu, 这份工作 là công việc này, 这份礼物 là món quà này. Dịch xuôi thì chữ phần chỉ theo được tới đồ ăn và tới cái cắt ra từ một tổng thể; quá đó là phải đổi lượng từ.