些xiēta

些 là một chữ có cấu tạo khá đặc biệt. Phần trên là chữ thử (此 – này, đó), phần dưới là chữ nhị (二 – hai). Theo lối chiết tự truyền thống, sự kết hợp này gợi lên hình ảnh “cái này và cái kia”, tức một số lượng nhỏ, vừa đủ để phân biệt hai thứ với nhau. Từ ý niệm “hai” cụ thể, chữ dần mang nghĩa trừu tượng hơn là một ít, vài ba.

Trong tiếng Trung hiện đại, 些 là lượng từ bất định cực kỳ phổ biến, đứng sau số từ hoặc đại từ chỉ định để tạo thành các tổ hợp như nhất ta (一些 – một ít), giá ta (这些 – những cái này). Nó không chỉ một con số chính xác, mà gợi cảm giác về một tập hợp nhỏ, có thể đếm được nhưng không cần đếm. Đây là một nét rất “sống” của chữ: nó cho phép người nói giữ lại sự mơ hồ cần thiết trong giao tiếp hàng ngày.

Với âm Hán-Việt ta, chữ này gần như vắng bóng trong tiếng Việt hiện đại. Người Việt không nói “ta ít” hay “một ta” để chỉ số lượng nhỏ, dù về mặt cấu tạo, lẽ ra nó có thể đóng vai trò tương tự. Đây là một trong những trường hợp từ Hán mượn nguyên dạng nhưng không được dân gian hóa, có lẽ vì tiếng Việt đã có sẵn những từ rất mạnh để diễn đạt ý “một ít” như vài, mấy, chút.

Dù vậy, sự tồn tại của 些 trong kho từ Hán-Việt vẫn có giá trị riêng. Nó cho thấy không phải mọi chữ Hán đều tìm được đường vào đời sống ngôn ngữ Việt một cách tự nhiên. Có những chữ chỉ sống trong văn bản cổ, trong từ điển, như một mảnh ghép lịch sử nhắc ta về quãng thời gian hai ngôn ngữ từng giao thoa sâu sắc hơn bây giờ.