天tiānthiên

Chữ 天 thuộc bộ 大 (đại, nghĩa là lớn). Theo lối chiết tự truyền thống, nét ngang trên cùng tượng trưng cho tầng không gian bao la phía trên con người, còn phần 大 bên dưới là hình một người dang rộng tay chân. Ghép lại, ta có hình ảnh con người đứng dưới một vòm rộng lớn – đó chính là bầu trời.

Từ hình ảnh bầu trời, nghĩa của chữ lan sang những gì thuộc về tự nhiên và vũ trụ. Người xưa quan sát mặt trời mọc rồi lặn, lấy chu kỳ đó làm một ngày. Vì thế, cùng một chữ 天 vừa chỉ bầu trời vừa chỉ đơn vị thời gian – một sự chuyển nghĩa rất tự nhiên trong tư duy nông nghiệp cổ đại.

Trong tiếng Việt, âm Hán-Việt thiên vẫn giữ được nét nghĩa “trời” nhưng hầu như không bao giờ đứng một mình. Ta gặp nó trong thiên nhiên, thiên đàng, thiên lý… nhưng để nói “bầu trời” hay “ngày”, người Việt dùng từ thuần Việt. Đây là một trường hợp thú vị: âm đọc còn sống, nhưng phạm vi dùng đã thu hẹp đáng kể so với từ gốc tiếng Trung.