下午xiàwǔhạ ngọ

Chữ 下 vốn là một nét ngang dài bên trên và một nét ngang ngắn bên dưới, cộng thêm một nét sổ xiên nối giữa hai nét ngang. Hình ảnh ấy gợi ý một vật nằm ở phía dưới một đường chuẩn, từ đó sinh ra nghĩa “dưới” hay “hạ thấp”. Trong từ 下午, nó không còn mang nghĩa không gian thuần tuý nữa, mà chuyển sang trục thời gian: cái gì ở dưới, tức là đến sau.

Còn 午 là chữ chỉ chính ngọ – khoảnh khắc mặt trời đứng bóng, tương ứng với giờ Ngọ trong cách tính giờ cổ truyền của người Hoa. Khi ghép 下 vào trước 午, ta không nói về một vị trí thấp hơn buổi trưa, mà là khoảng thời gian nằm ngay sau buổi trưa. Đó chính là buổi chiều, lúc mặt trời bắt đầu ngả bóng và trượt dần về phía tây.

Người Việt mình không dùng “hạ ngọ” để gọi buổi chiều, nhưng nếu để ý thì cách cấu tạo từ này rất gần với lối tư duy quen thuộc trong tiếng Việt cổ. Ta từng có “trưa” và “xế trưa”, cũng lấy mốc giữa trưa làm điểm tựa rồi nhìn về khoảng thời gian sau đó. Chỉ khác là tiếng Hán dùng một chữ “dưới” rất trực quan, còn tiếng Việt chọn một động thái “xế” để diễn tả sự chuyển dịch của mặt trời.

Vậy là 下午 không đơn thuần là “sau mười hai giờ trưa”. Nó mang theo một hình ảnh cổ xưa về cách con người lấy bóng nắng làm thước đo thời gian, và lấy cái khoảnh khắc đứng bóng làm ranh giới tự nhiên nhất để phân định buổi sáng với buổi chiều.