吃chīngật

Chữ 吃 có bộ khẩu (口) chỉ cái miệng, kết hợp với phần bên phải gợi âm đọc. Đây là một chữ hình thanh điển hình: bộ thủ gợi nghĩa liên quan đến hoạt động của miệng, còn phần thanh bên cạnh mách bảo cách phát âm. Ngay từ cấu tạo, chữ đã khoanh vùng nghĩa rất rõ: những gì đưa vào miệng.

Từ nghĩa gốc “ăn”, 吃 mở rộng ra thành “uống”, đặc biệt là uống thuốc – một cách dùng quen thuộc trong đời sống hằng ngày. Xa hơn nữa, nó còn mang nghĩa “chịu đựng” (như “ăn đòn”, “ăn thiệt”) và cả “tiêu diệt” (trong cờ tướng, “ăn” quân đối phương). Đây là kiểu chuyển nghĩa rất tự nhiên: từ hành động đưa vào cơ thể, lan sang việc hứng chịu hay loại bỏ thứ gì đó khỏi bàn cờ.

Với người Việt, chữ này có một khoảng cách thú vị. Âm Hán-Việt chính thống của nó là ngật, nhưng thực tế không ai dùng ngật để nói chuyện ăn uống cả. Còn âm khiết – một âm khác của cùng chữ – chỉ còn sót lại trong từ cổ như “khiết huyết” (uống máu ăn thề), một nghi thức đã lùi xa khỏi đời sống hiện đại. Nói cách khác, đây là một chữ mà tiếng Việt đã “bỏ rơi” ở cả hai đường Hán-Việt, dù nó cực kỳ phổ biến trong tiếng Trung.