是shìthị

Chữ 是 mang bộ nhật (日) – mặt trời, gợi đến ánh sáng và sự rõ ràng. Theo lối chiết tự truyền thống, phần trên của chữ tượng trưng cho mặt trời đang chiếu thẳng, phần dưới là dáng người đứng ngay ngắn dưới ánh sáng ấy. Hình ảnh này hàm ý: điều gì được mặt trời soi tỏ thì trở nên minh bạch, không thể chối cãi.

Từ cái “rõ ràng” đó, 是 mang nghĩa “đúng”, “phải” – như khi ta nói một nhận định phù hợp với sự thật. Rồi từ “đúng” nó trượt dần sang vai trò khẳng định: “A là B” chính là cách ta xác nhận một sự đồng nhất, một chân lý nhỏ trong câu nói. Vì thế trong tiếng Trung, 是 trở thành hệ từ “là” phổ biến nhất, nối chủ ngữ với vị ngữ như một lời tuyên bố điều đúng đắn.

Góc Hán-Việt có một cái bẫy. Âm thị của 是 vào tiếng Việt chỉ giữ được nghĩa “đúng”, và chỉ trong đúng một chỗ ai cũng biết: thị phi, tức chuyện đúng sai. Hết chừng đó. Còn chữ thị mà người Việt gặp nhiều nhất, cái thị trong Nguyễn Thị, trong thị Kính, lại là một chữ Hán khác hẳn: 氏. Hai âm trùng nhau nên rất dễ tưởng là một, nhưng 是 chưa bao giờ là tên người trong tiếng Việt.

Ngày nay, người Việt học tiếng Trung thường bất ngờ khi gặp 是 với nghĩa “là” – bởi trong tâm trí họ, thị đã gắn với giọng văn sách vở và với cái tên đệm quen thuộc kia. Nhưng chính sự lệch pha ấy lại cho thấy con đường di chuyển nghĩa đầy sáng tạo của chữ Hán khi bước vào đời sống ngôn ngữ Việt.