想xiǎngtưởng

Chữ 想 mang bộ 心 (tâm) – trái tim, cơ quan mà người xưa tin là nơi cư trú của suy nghĩ và cảm xúc. Phần trên của chữ là “tương” (相), vừa góp âm đọc vừa gợi ý về sự quan sát, xem xét. Khi mắt nhìn (mộc 木 + mục 目 trong 相) và lòng cảm nhận (tâm 心) cùng vận động, đó chính là lúc con người ta đang nghĩ.

Từ một hành động nội tâm đơn thuần là suy nghĩ, 想 mở rộng ra thành những trạng thái tinh thần cụ thể hơn. Nghĩ về ai đó quá nhiều sinh ra nhớ. Nghĩ về một viễn cảnh chưa xảy ra và mong nó thành hiện thực thì sinh ra muốn. Và khi suy nghĩ đã chín, ta đi đến một phán đoán, đó là cho rằng. Tất cả các nét nghĩa tưởng như rời rạc ấy thực ra đều xoay quanh một lõi chung: hoạt động của tâm trí.

Trong tiếng Việt, “tưởng” đã đi một con đường hẹp hơn. Ta dùng “tưởng” khi muốn nói về một niềm tin chưa chắc đúng, một sự ngỡ ngàng kiểu “tưởng thế mà không phải thế”. Cái nghĩa “nhớ” và “muốn” gần như đã rơi rụng, chỉ còn sót lại trong một vài từ Hán-Việt trang trọng như “tưởng niệm” hay “mộng tưởng”. Đây là một trường hợp thú vị khi từ gốc mang nghĩa rất rộng, nhưng từ mượn trong tiếng Việt lại chọn một ngách nghĩa rất riêng để neo lại.